«Ո՞Վ Է ՀԱՅԸ…» / “Who is Armenian”



Փաւստոս Բիւզանդ Ե. դարուն հայ կը համարէր հայերէն խօսողները։

Եունեսքօ 2010-ին արեւմտահայերէնը կը ցանկագրէր աշխարհի վտանգուած լեզուներուն շարքին։

Հայ հրապարակագրութեան մէջ կը սրէր բանավէճը.

Հայերէնը ի՞նչ չափով կը պայմանաւորէ հայկական ինքնութիւնը այսօր։

Եւ դեռ, կը խօսուի Թուրքիոյ մէջ ապրող մեծ թիւով իսլամացած հայերու մասին, որոնք թրքախօս են եւ կը կրեն թրքական անուններ։

Կարելի է մտածել, թէ այս երեւոյթը եւս ապագային իր ներգործութիւնը պիտի ունենայ հայկական ինքնութեան բանավէճերուն մէջ։

Կարծիքներ.-

ՓՐՈՖ.ԿԻՄ ԱՂԱԲԵԿԵԱՆ: Եթէ հայերէն չխօսեցար, հայերէնով չմտածեցիր, հայերէն չգրեցիր, քու մարդկային նկարագիրդ ինքնաբերաբար կ’աղաւաղուի։ Շար...

Եթէ հայերէն չխօսեցար, հայերէնով չմտածեցիր, հայերէն չգրեցիր, քու մարդկային նկարագիրդ ինքնաբերաբար կ’աղաւաղուի։

ՓՐՈՖ.ԿԻՄ ԱՂԱԲԵԿԵԱՆ, գրականագէտ (Երե ւան)

ՎԱՉԷ ՓԱՓԱԶԵԱՆ: Ո՞վ է հայը… Մեզմէ ոմանք յստակ պատասխան կու տան, թէ հայը ա՛յն անձն է, որ անպայմանօրէն հայերէն կը խօսի։ Այս սահմանումը կը գտնենք շատ նեղ։ Հայը այն տարրն է Շար...

Ո՞վ է հայը… Մեզմէ ոմանք յստակ պատասխան կու տան, թէ հայը ա՛յն անձն է, որ անպայմանօրէն հայերէն կը խօսի։ Այս սահմանումը կը գտնենք շատ նեղ։ Հայը այն տարրն է, որ հայկական մշակոյթի տարրեր ունի իր ինքնութեան մէջ եւ կը զգայ, որ ինք հայ է։ Հայ զգալը կրնայ ըլլալ գիտակցական կողմնորոշումով…. Մենք չենք ուզեր մերժել հայ ըլլալը Արեւմուտքի մէջ ապրող ա՛յն անձին, որ հայերէն չի խօսիր, սակայն ինքզինք հայ կը զգայ, գիտակցական կողմնորոշումով ընտրած է հայութեան ուղին, իր մէջ ունի հայկական մշակութային որոշ տարրեր եւ կþուզէ մօտենալ հայութեան, կþուզէ մասնակցիլ հայութեան երթին։ Ազգ հասկացողութիւնը պէտք է ըմμռնել որպէս մշակոյթ… Մենք պէտք չէ զμաղինք անուանակոչումներով, օրինակ՝ «Եթէ հայերէն չի խօսիր, հայ չէ» տրամաμանութիւնը սխալ է։

ՎԱՉԷ ՓԱՓԱԶԵԱՆ, ատենապետ՝ Համազգայինի Կեդրոնական Վարչութեան (Պէյրութ)

ՅԱՐՈՒԹԻՒՆ ՔԻՒՐՔՃԵԱՆ:Պարզ է, այսօր մեզի պարտադրուածը, ոչ իբր ուրախալի կամ ցաւալի, այլ պարզապէս իբր սոսկական իրողութիւն, վաղուան անդրպետական հայու, մոլորակայի՛ն հայու տիպարն է Շար...

Պարզ է, այսօր մեզի պարտադրուածը, ոչ իբր ուրախալի կամ ցաւալի, այլ պարզապէս իբր սոսկական իրողութիւն, վաղուան անդրպետական հայու, մոլորակայի՛ն հայու տիպարն է, ազգութեան լայնագոյն պատկերացում – սահմանումի մը համապատասխանող։ Անիկա պարտի ընդգրկել, ներկայ հայրենի տարածքի եւ Արցախի ու Ջաւաքխի հայութենէն անդին՝ աւանդակոչուած Սփիւռքը – հայախօս թէ օտարախօս, բայց քաղաքական դատի յանձնառութեան հսկայ կարողականութեամբ օժտուած. յաճախ լեզուի ու մշակոյթի ճանաչումէն զրկուած, բայց Հայաստանի վերաշինութեան զինուորագրուած։ Ընդգրկել նոյնիսկ՝ ըստ ծագումի կէս կամ քառորդ հայ, բայց ինքզինք հայ զգացող սփիւռքահայը (քանի այսօր հայեցիութիւնը ժառանգական-բնազդականէն աւելի՝ գիտակցական հայեցիութիւն է…)։ ԸնդգրկելԱՊՀի անսահման տարածքին կամ արտաքին Սփիւռքի մէջ նոր-սփիւռքցի դարձած «հայաստանահայ»ը։
Ու դեռ, վաղը, անիկա պէտք է ատակ ըլլայ ընդգրկելու հայութեան նոր (ու շա՛տ հին) զանգուած մը եւս.-1915էն ի վեր հարկադրաբար օտարալեզու եւ կրօնափոխ, թաղուած՝ Արեւմտահայաստանի ամայքներուն մէջ, ու հաւանօրէն վերը նշուած մեծ խումբերուն չափ պատկառելի համրանքով…։

ՅԱՐՈՒԹԻՒՆ ՔԻՒՐՔՃԵԱՆ, գրականագէտ (Աթէնք)

ՅԱԿՈԲ ՊԱԼԵԱՆ:Բաբելական բոլոր լեզուներով ապրող, խօսող եւ գրող «ծագումով հայ»երով ազգ կը գո- յանա՞յ, կը պահուի՞… Չենք հարցներ անգամ՝ ի՞նչ ընելու եւ ո՞ւր հասնելու համար։ Շար...

Բաբելական բոլոր լեզուներով ապրող, խօսող եւ գրող «ծագումով հայ»երով ազգ կը գո- յանա՞յ, կը պահուի՞… Չենք հարցներ անգամ՝ ի՞նչ ընելու եւ ո՞ւր հասնելու համար։

ՅԱԿՈԲ ՊԱԼԵԱՆ, խմբագիր՝ Համազգայինի «Բագին» գրական թերթի (Պէյրութ)

ՓՐՈՖ.ՍԵԴԱ Պ. ՏԱՏՈՅԵԱՆ:Չմոռնանք երբեք, որ լեզուն կրնայ յաղթահարել ժամանակը, սակայն չի կրնար յաղթահարել հողի, ոգիի ու միջավայրի բացակայութիւնը։ Լսեցի պատճառաբանութիւններ, թէ կարելի՛ է Շար...

Չմոռնանք երբեք, որ լեզուն կրնայ յաղթահարել ժամանակը, սակայն չի կրնար յաղթահարել հողի, ոգիի ու միջավայրի բացակայութիւնը։ Լսեցի պատճառաբանութիւններ, թէ կարելի՛ է, եւ ինչու՞ չէ, ըլլալ «լաւ հայ»՝ առանց հայերէն գիտնալու։ Գործնականապէս այսօր կայ հայ ինքնութեան եւ գոյութեան նոր հասկացողութիւն եւ սահմանում։ Եւ իբրեւ արդիւնք՝ հաստատուած է օտարալեզու հայկականութեան օրինականութիւնը։ Կրօնին եւ ազգային արժէքներու կարգին, լեզուն այլեւս չունի այն գոյութենական դերը, որ աւանդն է Ե. դարուն: Արեւմտահայերէնը հայ մշակոյթին ու հոգիին լեզուն չէ, այս է գոյութենական խնդիրը։

ՓՐՈՖ.ՍԵԴԱ Պ. ՏԱՏՈՅԵԱՆ, դասախօս (Նիւ Եորք)

ՌՈՊԵՐ ՀԱՏՏԷՃԵԱՆ:Ստիպուած ենք ընդունիլ, որ այսօր Հայաստանէն դուրս, այսինքն՝ Սփիւռք կոչուած լայն տարածութեան վրայ մեր ազգային հաստատութիւններն ու մեր եկեղեցիները կը պահուին Շար...

Ստիպուած ենք ընդունիլ, որ այսօր Հայաստանէն դուրս, այսինքն՝ Սփիւռք կոչուած լայն տարածութեան վրայ մեր ազգային հաստատութիւններն ու մեր եկեղեցիները կը պահուին ընդհանրապէս այնպիսի հայերու կողմէ, որոնք հայախօս չեն: Ասիկա հրաշալի պատկեր մը կրնայ նկատուիլ, եթէ նայինք ազգային ինքնութեան ու ազգային ժառանգութեան պահպանումի տեսանկիւնէն: Բայց ասիկա կաղացող պատկեր մը կը դառնայ, եթէ նայինք մայրենի լեզուով սնուցուած հայասիրութեան ու ինքնաճանաչումի տեսանկիւնէն: Որովհետեւ կայ շատ դառն ճշմարտութիւն մը, զոր շատեր չեն տես- ներ: Առանձինն ազգասիրութիւնը բաւարար չէ ազգային գոյատեւման հարցին մէջ։

ՌՈՊԵՐ ՀԱՏՏԷՃԵԱՆ, խմբագիր՝ «Մարմարա» թերթի (Պոլիս)

For the 5th century chronicler Pavstos Buzand, the defining trait of Armenians was their language.

The UNESCO classified Western Armenian as an endangered language in 2010.

This intensified further the controversy among opinion makers:

To what extent does language precondition the Armenian identity today?

And still, there are large numbers of Islamized Turkish speaking Armenians living in Turkey. It maywell be that in the future these factors will also affect the debate on the Armenian identity.

Opinions.-

PROF. KIM AGHABEKIAN: If you do not speak Armenian, if you do not think and write in Armenian, then your character will be distorted inevitably. more...

If you do not speak Armenian, if you do not think and write in Armenian, then your character will
be distorted inevitably.PROF. KIM AGHABEKIAN; literary critic (Yerevan)

VATCHE PAPAZIAN: “Who is Armenian? Some give us a definite answer that a person is Armenian only if they speak Armenian. We find this definition very narrow. Those who include components of Armenian culture in their more...

“Who is Armenian? Some give us a definite answer that a person is Armenian only if they speak
Armenian. We find this definition very narrow. Those who include components of Armenian culture intheir self-awareness and feel Armenian are also part of the Armenian nation. One can be Armenian either by emotional or by conscious choice. We should not dismiss those in the West who do not speak Armenian, but feel Armenian; who have consciously chosen the Armenian way and who include components of Armenian culture in their self-awareness; who want to get closer to the Armenian people, to be part of Armenian life. The concept of nation should be understood in cultural terms. We should not be labeling. It is wrong to reason: If one does not speak Armenian, then they are not Armenian.”

VATCHE PAPAZIAN; president of Hamazkayin Central Executive Board (Beirut)

HARUTYUN KURKJIAN:”Neither a cause for celebration nor for mourning, the actual reality forced upon us is tomorrow’s image of the transnational and planetary Armenian, corresponding to the widest view and definition of the nation. more...

“Neither a cause for celebration nor for mourning, the actual reality forced upon us is tomorrow’s
image of the transnational and planetary Armenian, corresponding to the widest view and definition of the nation. This image must include, beyond the present borders of Armenia, Artzakh and Javakhk, the traditional Diaspora – whether Armenian speaking or not, yet endowed with an enormous potential for commitment to a political cause; often lacking knowledge of the Armenian language and culture, yet enlisted to rebuild Armenia. It must include, in terms of origin, even the half-Armenian or quarter-Armenian who feels Armenian (for being an Armenian in the Diaspora today is more a matter of self –awareness than of instinct and heritage…). It must also include those Armenians of Armenia who have become the new diasporans over the vast expanses of the CIS or in the overseas Diaspora. And still, tomorrow it must be able to include also a new (albeit a very old) massive Armenian group, forced to convert and to speak a foreign tongue, foundering in the desolate lands of Western Armenia since 1915; probably having a sizable population on par with the large groups mentioned above.”

HARUTYUN KURKJIAN; literary critic (Athens)

H. BALIAN:”Can people of “Armenian origin”, who live, speak and write in all the languages of Babel constitute a nation and ensure its survival? And do not ask: To what purpose and to what end?” more...

“Can people of “Armenian origin”, who live, speak and write in all the languages of Babel
constitute a nation and ensure its survival? And do not ask: To what purpose and to what end?”

H. BALIAN; editor of Pakin (Beirut)

PROF. SETA DADOYAN:”We should never forget that a language might have a staying power across time, but it cannot survive in the absence of land, spirit and habitat. Is language considered a vital component of Western Armenian identity today? more...

“We should never forget that a language might have a staying power across time, but it cannot
survive in the absence of land, spirit and habitat. Is language considered a vital component of Western Armenian identity today? The answer is negative. I have heard excuses saying: It is possible to be a “good Armenian” without knowing the language, why not? Practically we have a new sense and definition of Armenian identity today and as a result the legitimacy of foreign speaking Armenian entity is established. Along with religion and national values, the language has lost its existential role- a legacy of the 5th century. Western Armenian is not the language of Armenian culture and soul, and that is the existential question.”

PROF. SETA DADOYAN; Armenian Studies (New York)

ROBERT HADDEJIAN:”We are bound to accept that outside Armenia, in the vast area called the Diaspora, our national institutions and churches are preserved mainly by non-Armenian speakers more...

“We are bound to accept that outside Armenia, in the vast area called the Diaspora, our national
institutions and churches are preserved mainly by non-Armenian speakers. This may be a wonderful picture from the standpoint of preserving national identity and heritage, but it is a lame one from the standpoint of patriotism and self-awareness nurtured by the mother tongue. For the bitter truth overlooked by many is that national feelings alone are not enough for national survival.”

ROBERT HADDEJIAN; editor of Marmara (Istanbul)

52 thoughts on “«Ո՞Վ Է ՀԱՅԸ…» / “Who is Armenian”

  1. Անգէտիկ

    Հայը նա է ով խօսում է հայերէն: Իսկ եթէ կան հայեր, որոնք չեն խօսում, բայց ընդունում են որ հայ են /օրինակ ծպտուեալ հայերը/, եթէ չսովորեն հայերէն կամ եթէ իրենց զաւականերին չսովորեցնեն հայերէն, մէկ է իրենց յաջորդ սերունդը արդէն հայ չի լինի: Լեզուն կորցնելը դէպի ուծացում գնացող առաջին դուռն է:

    Reply
  2. Գէորգ Թորոյեան

    Հայ կոչուելու առաջին պայմանը հայերէն խօսիլն է։ եթէ հազարաւոր տարիներ առաջ երթանք եւ հայ ժողովուրդի կազմաւորումը նայինք ապա Հայաստան կոչուած է այն տարածքը ուր կը բնակէին հայերէն խօսողները։ Այլ խօսքով այդ լեզուով հաղորդակցուիլը պայման եղած է մշակոյթի եւ հայրենիքի կերտման ու այդ գաղափարի զարգացման։

    Reply
  3. Garo

    Գէորգ Թորոյեանը իր համեստ արտայայտութեամբ ամէնքդ ջրեց, խե՛ղճ փիլիսոփաներ եւ խելքի պտուկներ։

    Reply
  4. Նանոր Գասպարեան

    Ո՞ւր են համազգայինի ”մեծ ընտանիքին անդամներուն” կարծիքները: Այն անդամներու, որոնք հայ մշակոյթը ”կը պահպանին”: Կ’արհամարհե՞ն իրենց իսկ կառոյցի կողմէն դրուած հարցումը, իսկ գուցէ պատասխանալու կարողութի՞ւն չունին:
    Ահա համազգայինի իսկական պատկերը:

    Reply
    1. Վարդան Թաշճեան

      Գէորգ, հարցում մը քեզի – ով է հայը հարցումին կրնանք նաեւ հետահայեաց ձեւով անդրադառնալ չէ? մանաւանդ որ յղում կ’ընես պատմութեան, պատմական անցեալին. հարցումս հետեւեալն է – Կիլիկիոյ եւ բուն Հայաստանի մէջ ունէինք տասնեակ հազարաւոր մարդիկ որոնք թրքախօս էին. թրքախօս էին Կիլիկիոյ պարպումէն ետք Լիբանան, Սուրիա հասած հազարաւորներ.այդ մարդիկ հայ չէին? վստահ եմ որ ծանօթ ես այդ սերունդի գոնէ մէկ երկու ներկայացուցիչի, եւ կրնաս ըսել` եթէ այդ մարդիկ հիմա ողջ ըլլային, եւ իրենց հարց տայիր` հայ ես թէ, ինչ պատասխան կրնայինք ստանալ? ես, դուն կրնանք մէկ չափանիշով երրորդի մը ազգային ինքնութեան զգացումը սահմանել? ով ենք մենք բացի անկէ, որ ՑԱՆԿՈՒԹԻՒՆ մը կրնանք արտայայտել հայուն ինչ ըլլալուն մասին, թէ ինչպէս կ’ուզէինք որ հայը ըլլայ: Կը կարծեմ ամէն ինչին հիմքը ինքնութեան անձնական ապրումն է, առաւել եւս` “յանձնառութիւն” մը` հաւաքական ինքնութեան հանդէպ, եթէ բառը ծանր չի հնչեր: Այս պարագային հայերէնի դասագիրք գրելը կրնայ ընդունուիլ որպէս մեղմացուցիչ դէպք` որեւէ բանավէճ իր պզտիկ չափին յարմարցնելու կարո-ի խասյաթին:

      Reply
      1. Գէորգ Թորոյեան

        Նորէն երթանք պատմութեան Վարդան։ Տարբեր ցեղախումբեր դարեր շարունակ ՀԱՅեՐԷՆ խօսելով հասած են այգային գիտակցութեան որոշ մակարդակի։ Իսկ նոյն տարածքի մէջ ապրող այն ցեղախումբերը, որոնք մերժած են հայերէն խօսիլ չեն հայացած եւ չեմ գիտեր, որ ազգութեան պատկանած են։ Ուրեմն հայերէն խօսելով դարձած ենք ԱԶԳ։ Դարեր շարունակ ազգային գիտակցութիւնն ու մշակոյթը զուգահեռ նաեւ մեր երբեմնի պետականութեան հետ յաջողած ենք պահել մեր ինքնուրոյնութիւնը։ Սակայն նոյնիսկ մեր կարծիքով համեմատաբար այդ դիւրին ժամանակներուն, ստեղծուած են մեր գիրերը Մաշտոցի հեռատեսութեան շնորհիւ, որ լեզուի պահպանման մէջ տեսած է մեր ինքնութիւնը։
        Կիլիկիոյ կամ ընհանրապէս թրքախօս հայերը այո հայեր էին։ Սակայն այս նիւթը եթէ պիտի քննարկենք ապա լուրջ վերլուծումներու կարիք կայ։ Դուն ինծի չափ եւ թերեւս նաեւ աւելի գիտես հողին արժէքը։ Անոնք հայրենի հողին վրայ էին։ Երկրորդ թրքախօս հայերը ակամայ թրքերէնը կը խօսէին։ Բացակայ էր դպրոցը, եկեղեցին եւայլն։ Բայց այս երեւոյթին վրայ պէտք է աւելցնել նաեւ այլ դժբախտ երեւոյթ մը եւս, որ եղեռնի ժամանակ թրքախօս հայերը աւելի շուտ թրքացան կամ քրտացան քան հայախօսները։ Պատմութիւնը կը վկայէ այդ մասին։ Իսկ թրքախօս հայերը արդէն ձուլման ճամբին էին եթէ չըլլար կրօնքի ազդակը։ Վկան տարբեր ժամանակներու մէջ գոյութիւն ունեցող սփիւռքներն են։ Հոն ուր հայերէնը կը նահանջէ ապա ազգայն գիտակցութիւնը գործօն ըլլալէ կը դադրի։ Այլ խօսքով հազարամեակներ շարունակ հայրենի հողին վրայ հայերէն լեզուէն բարձրացանք դէպի ազգային գիտակցութիւն, իսկ ներկայիս սփիւռքի մէջ կը կատարուի հակառակ գործընթացը, հայերէն լեզուն կորսնցնելով կը հասնինք ազգային գիտակցութեան կորստին:

        Reply
        1. Վարդան Թաշճեան

          Գէորգ կը կարծեմ որ հայապահպանման հրամայականը եւ հայու ինքնութեան սահմանումը տարբեր բաներ են. առաջինին մէջ կ’արտայայտենք մեր իտէալը կամ ազգային ծրագիրը ( իր քաղաքական խորքով նաեւ ) իսկ երկրորդին մէջ կ’արտայայտուի ամէն մէկ անձի ինքնութեան առանձին ապրումը. Համաձայն եմ, որ մանաւանդ քաղաքական հեռանկարի համար` հայերէն լեզուն ամենաառաջնային գործօն է Հայաստանի համար որպէս ազգ-պետութիւն, սփիւռքի համար` որպէս ազգային-մշակութային հաւաքականութիւն. լեզուի զարգացման ու տարածման համար արժէ ընել ամէն ինչ. այս, բնականաբար հայապահպանութեան առաքելութիւնը ստանձնած կառոյցներուն պարտականութիւնն է` սփիւռքի մէջ, կրթական նախարարութեանը` Հայաստանի մէջ: Սակայն ինքնութեան սահմանման առումով ինչ կը ստացուի? արդեօք այն, որ մէկը ինչքան աւելի մաքուր հայերէն խօսի, ուրեմն աւելի հայ է? եթէ լեզուն առնենք որպէս առանձին մէկ անձի ինքնութեան սահմանման առանցք` այդպէս կը ստացուի:

          Reply
          1. Վարդան Թաշճեան

            համաձայն եմ, որ հայ ազգի ձեւաւորման հոլովոյթի տարամաբանութեամբ` հայ լեզուն ինքնութեան առանցքն է. իսկ ներկայի հոլովոյթներուն հետ ինչ պիտի ընենք? կը կարծեմ, որ պէտք չէ նեղացնել հայկական պատկանելիութեան սահմանները անոնց համար, որոնք, օրինակ, հիմա քրտախօս են, բայց վաղը կրնան ըլլալ հայ դատի արդիւնաւէտ մարտիկները Թուրքիոյ մէջ: Յանձնառութիւն մը, պատմական-ընտանեկան յիշողութիւնը եւ մշակութային նստուածքը իրենց մեծ արժէքները ունին անձի մը համար` իր պատկանելիութիւնը սահմանելուն մէջ: Այդ “ապրում”ին մէջ` այդ մարդիկ կրնան շատ արագ վերադառնալ հայախօսութեան` եթէ հայապահպանութեան գործի կառոյցները “հայերէնադարձութեան” ծրագիրներ ունենան անոնց համար: Հետեւաբար, եթէ իտէալի մասին սկսինք խօսիլ, յառաջ կու գայ պատասխանատուութիւններու խնդիր, նախեւառաջ հայերէնի պահպանման ( երանի կրնայինք ըսել` զարգացման ու տարածման) գործը նպատակ յայտարարծ կառոյցներուն առջեւ: Այս ըսելով, բնաւ չեմ ուզեր նսեմացնել որեւէ անձի անհատական ներդրումին կարեւորութիւնը:

  5. Գէորգ Թորոյեան

    ես չեմ խօսիր այն մասին թէ ո՞վ լաւ հայ է կամ ոչ։ Ոչ ալ լաւ հայերէնի իմացութիւնը լաւ հայ ըլլալու արժեչափ է։ Ի վերջոյ մեր պատմութեան մէջ ներկայ են ե’ւ Վարդանը ե’ւ Վասակը։ Երկուքն ալ հայ՝ հայերէն խօսող։ Իսկ մեր պատմութեան պանթէոնի նահատակներուն ջախջախիչ մեծամասնութիւնը հազիւ հայերէն խօսիլ գիտցած է։ Հիմա նորէն երթանք պատմութեան։ Ան մեր լաւագոյն ուսուցիչն է։ Անցեալ անգամ նշած էիր թրքախօս հայերու պաարագան։ ես չեմ ուզեր անոնց հայեցիութեան շուրջ կասկածիլ կամ արատ քսել անոնց հայեցիութեան վրայ։ Բայց մեր պատմութիւնը արձանագրած է փաստ մը’ որուն մասին ոչ ոք խօսած է ցարդ։ Մեծ եղեռնի օրերուն այն շրջանները որոնք զէնք բարձրացուցին հայախօս շրջաններն էին։ Ճիշդ է, որ բոլոր հայախօները չդիմադրեցին բայց փաստը կը մնայ փաստ, որ ոչ մէկ թրքախօս կամ քրտախօս շրջան չդիմադրեց։ Այսօր դուն ամէն սեպտեմբերին արդար հպարտութեամբ կը տօնես Մուսա Լերան յաղթական հերոսամարտը, որովհետեւ քու պապերդ հայախօս էին։ Իսկ Մարաշցիները, որոնք թրքախօս էին ամէն տարի կը նշեն Մարաշի Աղէտը։ Այս է տարբերութիւնը։ Հիմա պիտի խօսինք ով ո՞վ աւելի լաւ հայ է կամ ազգային գիտակցութիւն հայապահպանում եւայլն կարելի է խօսիլ։ Բայց թէ ո՞վ է Հայը՝ անկասկա’ծ Հայերէն խօսողն է։

    Reply
  6. Անգէտիկ

    Ես չեմ հասկանում ինչու էք այսքան երկար երկխօսում : Ամէն մէկդ մնացէք ձեր կարծիքին: Վարդա’ն, սկսզբում գրել ես հայը Կոմիտասն է, էս է , էն է, այսինքն ինքդ լաւ հայի չափորոշումն ես տուել, հիմա Գէորգին մեղադրում ես նոյն բանում, մինչդեռ Գէորգը շատ յստակ ձեւակերպել է ՝ ո՞վ է հայը: Քո առաջին քոմենթին կը պատասխանեմ՝ հայը սահմանամերձ գիւղում դոյլով ջուր կրող մայրն է: Իսկ ինչ կը վերաբերի քրդախօս հայերին, որ անընդհատ մէջբերում ես, նախ որոշ մարդիկ ինչպէս միշտ շահադիտութիւնից ելնելով ուռճացնում են ծպտուեալ հայերի թիւը ու մնացած բաները, /կարդայ Վահան Իշխանեանի յօդուածաշարերը համշէնահայութեան մասին/, երկրորդն էլ էդ ինչքա՞ն պիտի մէջները հայութիւնը պահպանած լինեն, որ զէնքի դիմեն, դիմող լինէին էն վախտ կը դիմէին ոչ թէ կնկայ նման երեսանց թրքանային: Ընենց որ էդ երազային բան է թէ իրենք կարող են հայ դատի լուծման ճանապարհին շօշափելի դերակատարում ունենան: Ինչ խօսք ամէն ինչ պիտի անենք իրենց վերադարձնենք արմատներին, եթէ իսկապէս էդ մարդիկ իրենց հայ են զգում : Բայց հարց է , էս մարդիկ ուզո՞ւմ են, եթէ ուզում են հարց չկայ: Կամ Թուրքական պետութիւնն էլ ձգեց, որ իր տարածքում ապրողները ըտենց հեշտ ու հանգիստ հայանա՞ն:
    Յետո էս զգալու վրայ շատ ես կենտրոնանում ու խառնում ես թեման:
    Յ.Գ. Ինձ ուղղակի մի հարց է յուզում. եթէ Գէորգ Թորոյեանը, որը սովորական պաշտօնեայ է մի ընկերութեան մէջ, այսքան բանիմաց է, ապա ի՜՜՜՜՜՜նչ թիմ կ’ունենան համազգայինը եւ մնացեալ կառոյցները, դա մի հսկայական մտքի դարբնոց պիտի որ լինի, միայն չեմ հասկանում այս տարօրինակ լռութիւնը:

    Reply
  7. Վաչէ Փափազեան

    Այն հայկական արմատներ ունեցող ամերիկացի երիտասարդը,որ հայերէն չի գիտեր,բայց մեծ ներդրումներ կ’ընէ Հայ Դատի աշխատանքներու մէջ,հայ չէ՞: Կարելի է հայ ըլլալ առանց գիտակցուած յանձնառութեան, կարելի է նաեւ հայ ըլլալ գիտակցուած ընտրութեամբ:

    Reply
    1. Անգէտիկ

      Յարգելի Հրաչ Փափազեան, որեւէ մէկը չի ասում եթէ հանգամանքների բերումով հայերէն սովորելուց զրկուել են , բայց պահել են հայութիւնը, հայ լինելու գիտակցումը, հայ չեն: Իմ զարմիկն էլ Մոսկուայում է ապրում, հայերէն չի խօսում, հայկական մշակոյթի կրող չի, հայ դատն էլ չի հետապնդում, Հայաստանում երբեք չի եղել, բայց հայ է: Մեր խօսքերը աղաւաղելու փոխարէն ինքներդ սահմանէք ոչ թէ հակադարձէք : ”Ո՞վ է հայը”տուէք այս հարցումի սահմանումը:
      Չէր լինի՞ ”Ո՞վ է հայը” սահմանումի մէջ գոնէ ”հայ դատը ” մէջտեղ չբերել:))

      Reply
    2. Գէորգ Թորոյեան

      Ես ստիպուած պիտի դարձեալ վկայակոչեմ Մաշտոցը։ Այն ինչին Մաշտոցը հազար վեց հարիւր տարի առաջ, երբ հողին վրայ էինք ու պետականութեան հովանի ունէինք, անդրադարձած է, մենք 21րդ դարուն մէջ չենք ուզեր հասկնալ։ Մաշտոցը գտաւ, որ որպէս ազգ հայ ապրելու եւ հայօրէն գոյատեւելու համար բանաւոր լեզուն անգամ բաւարար չէ։ Ի վերջոյ հայրենիքը ամբողջութիւն է։ Հողը(տարածքը), մարդը (հաւաքականութիւնը) եւ մշակոյթը, որուն հիմքը լեզուն է։ Առաջինին կամ երրորդին բացակայութեան երկրորդը դատապարտուած է կորսուելու։ Հազարամեակներու պատմութիւն ունեցող եւ դէպի ապագայ գացող ժողովուրդ ենք ու մեր ՀԱՅ անուան տարազումը հնարաւոր չէ տալ հիմնուելով կարգ մը անհատական երեւոյթներու վրայ։ Ամերիկայի թէ այլուր հայութեան համար աշխատանք կատարող օտարալեզու հայերուն ներդրումը կը գնահատեմ, բայց անոնց մասին ես շատ հարցումներ ունիմ, որոնց պատասխանը դժուար թէ կարելի ըլլայ գտնել։ Բայց միայն կ’ուզեմ նշել որ այդ հայերուն, որպէս հաւաքականութիւն, վիճակուած է այն ինչ որ պատահած է երբեմնի մեր շէն գաղութներուն հետ։ Եթէ հայը Խրիմեանն ու Անդրանիկն են, եթէ Կոմիտասն ու Նարեկացին են, ապա այդ մեծութիւնները ծնունդ են հայերէն խօսող հայերու եւ ներշնչման աղբիւր են հայերէն խօսող հայերու։

      Reply
      1. Վարդան Թաշճեան

        Սիրելիներ, ես կ’ընդունիմ որ “կոմիտաս+անդրանիկ” շահնուրեան տարազը, իմ կողմէս նախընտրուած, ինք եւս կ’իյնայ ենթակայան սահմանումի ծիրին մէջ, ինչպէս այլ արժէքներ, որոնք կրնան պաշտպանուիլ քննարկումներու ծիրին մէջ` որպէս սահմանումի հիմք: Առարկայականօրէն, ՀԻՄՆՈՒԵԼՈՎ ԱՆՁԻ ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆ ՏԵՍՈՒԹԵԱՆ ՎՐԱՅ, որ նկատի կ’առնէ ապրող մարդիկը, պէտք է ընդունինք որ հայ է ան ով ունի ապրումը հայ ըլլաու, ով ազգային առումով “կ’ինքնորոշուի” որպէս հայ:

        Reply
        1. Հրակ Փ

          Կը բաժնեմ Վարդանի վերջին նախադասութեան տրամաբանութիւնը:

          Reply
  8. Հրակ Փ

    Կը կարծեմ որ վերեւ գրուած մտածումներուն մէջ որոշ շփօթ մը յառաջացած է: Շփօթ կայ Հայու ինքնութեան սահմանումին եւ Հայու ինքնութեան պահպանումին միջեւ:
    Լեզուի կարեւորութեան մասին կը խօսուի, եւ անձնապէս չեմ կարծեր թէ վերը արտայայտուողներէն որեւէ մէկը կը ժխտէ լեզուին անառարկելի արժէքը: Այո լեզուն հիմնական ազդակներէն եղած է ազգի կազմաւորման եւ միատեղման, նոյնքան ալ կարեւոր է պահպանման համար որովհետեւ ամէնէն աւելի գործածական, շօշափելի, երեւցող եւ առօրեային մէջ ազդեցիկ ազդակն է: Սակայն այդ մասին խօսիլը ”Ո՞վ է Հայը” հարցումին պատասխան տալ չէ, բացի եթէ յստակօրէն կ’ըսուի ”Հայերէն չխօսողը հայ չէ”, բան մը որ բարեբախտաբար վերի գրութիւններուն մէջ չկայ:
    Փորձեմ ”Ո՞վ է Հայը” հարցումին անդրադառնալ: Անդրադառնալ կ’ըսեմ որովհետեւ պատասխանելը դժուար է, եթէ ոչ անկարելի: Կը կարծեմ որ սահմանագծումներ ընելու իրաւունք չունինք ոչ մէկս. մարդ ի՛ր ինքնութեան (ազգային թէ այլ) հետ ինչքա՜ն ներքին պայքար կը տանի, ինչ հարցականներ կ’ունենայ, ալ ու՛ր մնաց ուրիշներու ինքնութիւնը վճռելը: Մենք որ հայախօս ենք, կրնա՞նք իրապէս հասկնալ հայերէն չխօսողներուն ինքնութեան զգացումները: Մենք որ հայ քրիստոնեայ ենք, պիտի կրնայի՞նք երեւակայել ինչ ըսել է իսլամացած հայ մեծ հայր ունենալ: Մոնթէ Մելքոնեանի տիպարը առեղծուած մըն է մեզի համար, մեր անհատական իրականութենէն տարբեր է ան, նոյնպէս եւ այսօր մէջտեղ կ’ելլեն նոր արեղծուածներ Թուրքիոյ մէջ, եւ ապշահար կը նայինք, ու գրեէթէ չենք կրնար ընկալել…Այո, Մոնթէն աւելի՛ արմատացուց իր ինքնութիւնը երբ սորվեցաւ լեզուն, ապա գնաց Հայաստան…բայց ատկէ առաջ՝ Հայ էր, գիտեմ որ ոչ մէկս չի ժխտեր:
    Ուրեմն, կը կարծեմ որ Հայու ինքնութեան եզրեր կա՛ն այո (լեզու, պատմութիւն, մշակոյթ, սովորութիւններ, յանձնառութիւն), բայց սահմաններ՝ ոչ. եզրերէն ոչ մէկը ”Վէթօ”ի իրաւունք չի կրնար ունենալ:
    Շատ կարեւոր է այս ”Ո՞վ է Հայը” հարցումին շուրջ խորհրդածութիւնը, կոտրելու համար որոշ թապուներ եւ ընկալելու համար հարցին բարդութիւնը, վերջապէս հասնելու համար լայնախոհութեան, առիթ տալու որ ամէն ոք ԻՆՔ որոշէ թէ հայ է՞ թէ չէ: եւ անկէ ետք, անպայմանօրէ՛ն աշխատիլ ԱՒԵԼԻ հայ, Ամբողջական հայ ըլլալու ուղղութեամբ: Լեզուն չգիտցողը այո՛ պէտք է սորվի լեզուն, աւելի ամուր ինքնութեան ժառանգութիւն ձգելու համար իր որդւոյն, պատմութեան անծանօթ եղողը պէ՛տք է ծանօթանայ անոր նոյն տարմաբանութեամբ, եւ այլն…
    Ընկալել, գտնել եւ ճանչնալ զիրար, խօսիլ իրարու հետ հաւասարէ հաւասար, եւ ապա աշխատիլ իրար բացերը լեցնելու:

    Reply
      1. Հրակ Փ

        օհ. ճիշդ նոյն վայրկեանին ես ալ վերը քեզի համաձայնութիւս յայտնեցի “1:33 PM” 🙂

        Reply
    1. Անգէտիկ

      Այո շատ ճիշդ օրինակ է Մոնթէ Մելքոնեանը: Սովորաբար երբ ինչ որ մի բան ունենում է սահմանում, ունենում է նաեւ իր բացառութիւնը: Մի օրինակը չի կարող որոշիչ լինել ընդհանուր սահմանման պարագային: Հատ ու կենտ մարդիկ կը լինեն, որ յանկարծ հայկական մեղեդի կը լսեն,հայկական ինչ որ բան կը տեսնեն, իրենց շատ հարազատ կը թուայ, գլուխները կը դառնայ, յետոյ մը մօտենան հայութեանը: Գուցէ եւ իրենց նախնիների մէջ հայե՞ր կան:Գ ուցէ: Իսկ ինչո՞ւ լեհահայերի մէջ գեթ մէկ հոգի չեկաւ Ղարաբաղ, դեռ մի քանիսը զգում են, որ հայ են: Որովհետեւ մի քանի դար է անցել վրան ոչ թէ մէկ դար ինչպէս Մոնթէի պարագային:
      Իսկ ընդհանրապէս քանի առիթ եղաւ լիբանանահայութեանը մի բան ասեմ: Ուրեմն գնում էք նախկին Կիլիկեան վարժարան/Պուրջ Համուդ/’ ու իջնում էք դէպի Արմենիա փողոց: Հոն անկիւնի վրայի կօշիկի մեծ խանութ չհասած մի փոքրիկ հագուստի խանութ կայ/սպորտային ոճի կանացի հագուստներ են վաճառում/, իսկ ասոր վերը սուրճ են վաճառում: Մտնում էք այս խանութ եւ հարցնում տիրոջը /եթովպիացի է վաճառողը/: Տէրը Թուրքիայից քուրդ է, որը մի անգամ ինձ ու իմ ամուսնուն ասաց, որ ինքը չնայած որ քուրդ է , բայց գիտի որ ինքը հայ է: Խնդրեմ տարիներ շարունակ /երեք տարի/ մեր կողքը ապրում է ծպտուալ հայ, եկէք տեսականութեան փոխարէն գործնական քայլեր արէք ու էս ծպտուալ հային վերադարձրէք իր արմատներին: Ասեմ որ շատ սոլիդ/solide/ տղա է, շարժուձեւը, նիստուկացը, մարդկանց հետ խօսելը: Դէմքով իհարկէ քուրդի է նման: Ես յաճախ մասնաւոր կանգնում կամ մտնում եմ խանութ ու ժողովրդական երգեր ու խաղիկներ եմ երգում ցած ձայնով, երբեմն էլ բարձր ձայնով, որպէսզի տեսնեմ իր ռեակցիան: Իմ հնարաւորութիւնը ասյքանն է, դուք էլ փորձէք աւելին անել:

      Reply
  9. Գէորգ Թորոյեան

    Կրնամ համաձայն ըլլալ շատ մը գաղափարներու հետ, որոնք այստեղ կ’արտայայտուին։ Բայց տեսականէն առաջ նախ քննենք պատմութեան մեր դասերը։ Նախորդ իմ նշումներէս մէկուն մէջ յիշած էի եղեռնի հեռոսամարտերը։ Կը փափաքէի, որ մէկը ինծի բացատրութիւն տայ թէ այդ ինչպէս պատահեցաւ որ երբ ազգովին գոյութեան խնդիր ունէինք, խնդիր ունէինք մեր ինքնութիւնը պահելու, մեր հողը պահելու միայն հայախօսները պաշտպան կանգնեցան այդ պայքարին։ Աշխարհագրականօրէն իրարմէ անջատ եւ հեռաւոր շրջաններ էին անոնք եւ իրար հետ ոչ մէկ կապ չկար։ Աւելին կ’ուզեմ մանրամասնել։ Տարօնի նահանգին մէջ քիչ մը ամէն տեղ դիմադրութիւն եղաւ։ Մշոյ Դաշտին մէջ գիւղեր գտնուեցան, որոնք թէկուզ քանի մը ժամուան կամ մէկ օրուան համար իսկ համար զէնք բարձրացուցին։ Նոյն Տարօնի շրջանի Սասնոյ հարեւան Սղերդ քաղաքը, որ ամբողջութեամբ քրտախօս էր ոչ մէկ դիմադրութիւն ցոյց չտուաւ։ Ինչո՞ւ։ Պատմութիւնը թուականներ ու սոսկական դէպքեր չէ ոչ ալ հոն պատահականութիւններ ու զուգադիպութիւններ կան։ Այլեւ պատճառներու եւ հետեւանքներու շղթայ մըն է։ Կը խնդրէի ինծի բացատրուէր որ հայախօս շրջանները միայն կրցան հայավայել տէր ըլլալ իրենց ճակատագրին ու կազմակերպեցին դիմադրութիւն, եւ ոչ մէկ ոչ հայախօս շրջան զէնք չբարձրացուց ։

    Reply
    1. Վարդան Թաշճեան

      Գէորգ, վերի գրառումիդ մէջ “տուրք” մը կայ Շահնուրի “անդրանիկեան” տարազին, որ ինծի համար ալ գրաւիչ է, բայց առարկայական չէ. նիւթը հայու ինքնութիւնն է. հետեւաբար, քու առաջ քաշած օրինակներէն մեկնելով, կրնանք հասնիլ անոր, որ հայու ինքնութեան հիմքերէն մէկը նկատի առնենք “քաջութիւնը”. համաձայն եմ, որ ատիկա շատ կարեւոր որակ է, եւ մարտական ոգին շատ շատ կարեւոր է հայու պահպանման համար. սակայն այդպիսով , ՕՐԻՆԱԿԻ ՀԱՄԱՐ ՄԻԱՅՆ Կ’ԸՍԵՄ, խարբերդցիներուն մեծ մասը հայ չենք կրնար համարել, հայախօսները` ներառեալ, որովհետեւ գոնէ ես չեմ լսած որ խարբերդի շրջանին մէջ ինչ որ լուրջ դիմադրութիւն եղած ըլլայ եղեռնին: եթէ կաթոլիկութիւնը մտցնենք այստեղ, նիւթը կը փոխուի :ՃՃՃ: Եւ կ’ուզեմ աւելցնել շատ կարեւոր դիտարկում մը, իմ կարծիքովս. միշտ կը խօսինք լեհաստանի պարագային մասին. ես կը կարծեմ, որ սխալ է ըսել, որ անոնք օտարացան, որովհետեւ հայերէնը մոռցան, այլ հայերէնը մոռցան` որովհետեւ օտարացան: Այստեղ կը ծագի շատ կարեւոր հարցում մը. ինչ դեր խաղցան այդ ժամանակներու ընկերային, քաղաքական պայմանները, որ զանոնք տարին օտարացման: Ահաւասիկ այստեղ կը բացուի նոր հարթութիւն մը այս հարցի քննարկման համար – ԱԶԳԱՅԻՆ ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ նշանակութիւնը, կամ աւելի արդիական բառով ըսած` Հայաստանի քաղաքացիութեան գործօնը` հայու ինքնութեան սահմանման մէջ: Ճիշդ է, որ քննարկումի մուտքին մէջ խօսք կայ փաւստոսեան ժամանակին եւ ապագային մասին, սակայն Իմ հետաքրքրութիւնս աւելի ներկայ ժամանակներն են եւ ապրող մարդիկը: Կը կարծեմ որ այդպիսով մենք աւելի ներկայապաշտ եւ գործնական մօտեցում մը կրնանք որդեգրել թէ տեսական հարցը քննելու եւ թէ հայապահպանութեան գործերը քննարկելու համար:

      Reply
      1. Անգէտիկ

        Նորից կրկնեմ, որ Գէորգը իր յստակ կարծիքը գրել է ”Ո՞վ է հայը” հարցումին : Մնացածը քննարկումների արդիւնքում գրուած մեկնաբանութիւններ են: Յուսանք շուտով մեզ կը միանայ ինձ շատ յարգելի հայագէտներից մէկը եւ կը տայ իր կարծիքը այս հարցումին: Գէորգը, որը, կրկնում եմ գործարանի սովորական աշխատակից է, էսքան հրաշալի մտքեր գրեց , թող միւսներն էլ գրեն: Ձեռի հետ էլ բաւական շատ ինֆորմացիա փոխանցեց:
        Յ.Գ. ”Հաւկիթն է հաւից առաջացե՞լ թէ հաւը հաւկիթիցը” բերեցիր հագցրեցիր լեհահայերի վրայ: ”Օտարացան, դրանից կորցրին լեզուն”- ասում ես դու: Իսկ էդ օտարացումն առաջինը ինչո՞վ դրսեւորուեց, իհարկէ լեզուն կորցնելով: Ամէն ինչ սկսւում եւ վերջանում է լեզուից:

        Reply
        1. Վարդան Թաշճեան

          Սիրելի Անգետիկ, եթէ ուշադիր կարդաս Գէորգին գրածը, այնտեղ հարցում մը կայ, որուն մասին ինքը ուզած էր որ որեւէ մէկը կարծիք յայտնէ. իմ գրածս կը ներառնէ պատասխան մը այդ հարցումին, կարծիք մը, որ ուզենք չուզենք նորէն պիտի վերաբերի ինքնութեան խնդրին, քանի որ այդ է մեր թեման: Գէորգը ըլլար` կարծեմ շնորհակալութիւն պիտի յայտնէր արձագանգին համար, նոյնիսկ եթէ համոզիչ չգտնէր զայն:

          Reply
        2. Վարդան Թաշճեան

          Բ.Ժիգմոնտ կը գրէ

          ինքնութեան մասին -“Կարծում եմ, որ ամենակարեւոր գործօնն այն է, որ մարդն ինքն իրեն հայ զգայ”:
          հայապահպանումի մասին – “էական եմ համարում լեզուական, մշակութային դաշտում շարունակ ինքնազարգացումը եւ զաւակներին դաստիարակելը նոյն ոգով, իսկ հայրենակիցների հետ անպայման միայն հայերէն ու հայատառ շփուելը, հայ համայնքի հետ կապերը միշտ պահելը:”

          Համաձայն եմ լիովին:

          Reply
          1. Անգէտիկ

            Եղաւ Վարդան , ուրեմն պատասխանիր հարցերիս.
            ա. Բենեդեկըը իրեն հայ է զգում, հա՞յ է: Ասեմ որ հունգարացի է: Բայց տեսաք թէ ինչքան լաւ հայերէն գիտի: Էլ չասեմ ինչքան ներգրաւած է հայատանեան կեանքին: Համոզուած եմ, որ հայ աղջկայ հետ է ամուսնանալու: հարց. Բենեդեկը հա՞յ է:
            բ. Ռուսաստանում մի երգիչ կայ. Ֆիլիպ Կիրկորով.: Սա փաստացի հայ է, հայրը հայ է, բայց ինքը ասում է, որ իրեն բուլղարացի է զգում: Ի՞նչ ազգ է Ֆիլիպը: Կամ Կարեն Շահնազարովը հայ չէ՞, ինքն ասում է, որ մոսկուիչ է /սա ընդունուած արտայայտութիւն է Մոսկուայում, ինչպէս այստեղ ասում են ”ես լիբանանցի եմ”/: Մարդը իրեն հայ չի զգում, բայց ախր անունն ու մականունը գոռում են այդ մասին: ՀԻմա սրանք ի՞նչ են:
            գ. Համաձայն եմ, որ աշխարհով մէկ սփռուած այն հայերը, որ իրենք իրենց հայ են զգում, հայ են անկախ նրանից հայերէն գիտեն թէ չէ:Ինչու: Բայց էս վերի երկու կէտը չեմ կարողանում զանազանել: Եթէ մարդը ունի հայի անուն ազգանուն ու իրեն հայ չի զգում, հա՞յ է, թէ հայ չէ: Եթէ մարդը փաստացի հայ չէ, բայց իրեն հայ է զգում, հա՞յ է , թէ ոչ:

        3. Վարդան Թաշճեան

          Սիրելի Անգէտիկ, հարցումին յստակ պատասխան տուած ենք նաեւ ես ու Հրակը: Մեծամտութենէն զատ բան մը չ’արգիլեր որ մէկը կարծիք տայ անոր մասին: Անձամբ ես պատրաստ եմ որեւէ քննարկումի:

          Reply
          1. Վարդան Թաշճեան

            Սիրելի Անգէտիկ, իմ կարծիքովս Պենետեքը հայ է այնքանով ինչքանով կ’ինքնորոշուի որպէս այդպիսին: Դարձեալ իմ կարծիքովս` եթէ իր մօտ ինքնութեան ապրումը լման է, որպէս հայ, ուրեմն ան անվերապահօրէն հայ է, իսկ եթէ տակաւին փնտռտուքի մէջ է` կը նշանակէ այդ ինքնութիւնը լման չէ, տակաւին կը կազմաւորուի: Մենք չենք կրնար ըսել թէ ինք ուր կրնայ հասնիլ այդ որոնումին, ինքնորոշման մէջ: Ինքնութեան հարցը խիստ անձնական է: Վերջաւորութեան, ան է որ պէտք է պատասխանէ այդ հարցին:
            Ինչ կը վերաբերի միւս երկուքին, ես զանոնք դժուար թէ հայ կարողանամ համարել, քանի արդէն իրենք ազգայնօրէն այդպէս չեն ինքնորոշեր զիրենք, քանի իրենք արդէն տուած են պատասխանը հարցին: Անուն, ազգանուն այդտեղ դեր չեն կատարեր` իմ համոզումովս: Այլ հարց, որ այս վերջին երկուքին պարագային կրնայ ըլլալ որ կեղծիք մը գոյութիւն ունի. հո մենք գիտենք որ մարդ կրնայ ինքնութեան ապրում մը հարազատօրէն ապրիլ ներքուստ, բայց ժխտէ ատիկա արտաքուստ` տարբեր պատճառներով:Իսկ փակագիծի մէջ տամ ուրիշ օրինակ մը- մեծ հայագէտ Մահեն գիտէ կատարեալ հայերէն, բայց ինքզինք հայ չի համարեր. ան ֆրանսացի է: կար անգլիացի մը, որ կը գրէր բանաստեղծութիւններ, գրաբարով. ան անգլիացի մնաց, որովհետեւ իր ինքնութիւնն էր այդպէս: Այս ծիրին մէջ` կը տեսնենք որ լեզուն կը կորսնցնէ իր արժէքը: Իսկ անիկա մեծապէս կ’արժեւորուի Պենետեքի պարագային, որ ինքնութեան հաստատումէն ետք` յստակօրէն ցոյց կու տայ այդ ինքնութեան “գաղտնիքները” պարունակող “գործիք”ին ճակատագրական կարեւորութիւնը` ինքնութիւնը ՊԱՀՊԱՆԵԼՈՒ առումով:

  10. Բենեդեկ Ժիգմոնդ

    Ես ծնուած չեմ որպէս հայ, իմ կեանքի բերումով դարձել եմ հայ, վաղուցուանից իմ մէջ այդ զգացումը կայ: Ուստի մի գուցէ իմ տպաւորութիւններն այնքան արժէք չունեն, ինչ այս ֆորումի միւս մասնակիցների գրածները: Սակայն քանի որ իմ ընկերներից մեկը հրաւիրեց, որ այնուամենայնիւ այստեղ արտայայտուեմ, կիսում եմ Ձեզ հետ իմ մտքերը:
    Կարծում եմ, որ ամենակարեւոր գործօնն այն է, որ մարդն ինքն իրեն հայ զգայ: Ես կողմնակից չեմ այնպիսի պիտակումների, որ «դու հայ չես», «դու իսկական հայ չես», որոնք բավականին տարածուած են: Իւրաքանչիւր մեկն ինքը պէտք է որոշի, թէ ինչ ազգին է պատկանում:
    Միւս կողմից բոլոր ուրիշ գործօններ էլ կարևոր են, անգամ եթէ ոչ բացարձակապէս, բայց անշուշտ մեծ նշանակութիւն ունեն, ինչպէս ծագումը, լեզուն, միջավայրը, հայ դաստիակութիւնը, կրթութիւնը, հայ մշակոյթի վերաբերեալ քաջատեղեակ լինելը, հայկական արժէքները բարձր գնահատելը, դրանք պաշտպանելը եւ ուժեղացնելը միւսների մէջ: Սրանք բոլորն էլ կարեւոր են, բայց կարծում եմ, դրանց բացակայութեան պատճառով չենք կարող որեւէ մեկի հայ լինելը բացառել, իսկ հնարաւորի չափ կարող ենք դրանց միջոցով ուժեղացնել մեր հայրենակիցների ինքնութիւնը:
    Ինչ վերաբերում է հայ ինքնութեան կորստին, համաձայն եմ, որ էլի վերջին գործօնների բացակայութիւնը թուլացնում է ինքնութիւնը, եւ անգամ մի սերունդ անց արդէն կարող է անյետանալ հայ ինքնութիւնը: Այդ պատճառով էլ էական եմ համարում լեզուական, մշակութային դաշտում շարունակ ինքնազարգացումը եւ զաւակներին դաստիարակելը նոյն ոգով, իսկ հայրենակիցների հետ անպայման միայն հայերէն ու հայատառ շփուելը, հայ համայնքի հետ կապերը միշտ պահելը:
    Չնայած իմ գրառումը արեւելահայերէն գրեցի, դրա միակ պատճառն այն է, որ այդ լեզուին աւելի լավ եմ տիրապետում, քան արեւմտահայերէնին: Արեւմտահայերէնը ինձ համար նոյնքան մեծ արժէք է ներկայացնում, եւ փափագում եմ, որ ժամանակակից հայերէնի այդ տարբերակը նոյնպես պահպանու, սերունդէ սերունդ փոխանցուի եւ յավերժ ծաղկի: Արեւմտահայերէնը Արեւմտեան Հայաստանի, սփիւռքի զգալի մասի, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ պայծառ մշակութային գործիչների լեզուն է եղել դարերի շարունակ եւ հիմա նոյնպէս: Դա այնպիսի արժէք է հանդիսանում, ինչ անշուշտ պէտք է պահպանենք: Որպէսզի արեւմտահայերէնը պահպանուի, հարկաւոր են գորնական միջոցառումներ, որ այն հայրենակիցներս, որոնք ուշադրութիւն չեն կարող դարձնել հարցերի լուրջ քննարկմանը, այնուամենայնիվ իմաստը տեսնեն արեւմտահայերէնը զարգացնելու: Ֆեյսբուքը, Վիքիպեդիան ու նման կայքերը պէտք է ունենան դրանց արեւմտահայերէն տարբերակ, իսկ բոլոր արեւմտահայերէն համայնքներում, որտեղ դեռ չկայ, լավ կը լինի հայերէն զրուցելու, լուրջ մշակութային միջոցառումներ անցկացնող ակումբներ կազմակերպել:
    Շնորհակալութիւն իմ կարծիքները կարդալու համար:

    Reply
  11. Անգէտիկ

    Վարդան, այնպէս ես գրում ազգութեան մասին, կարծես ազգը փոխելը հագուստ փոխել է: Չե՞ս կարծում, որ ազգութիւնը կապ ունի նաեւ յիշողութեան հետ: Բենը ինչքան էլ մերոնքական է, ինչքան էլ մեր մէջ իրեն իւրային է զգում, ինչքան էլ ցաւում է մեր համար, ինքն ուղղակի հայագէտ է, որը անսահման հայասէր է, ոչ հայ: Քանի որ եւ մենք ենք յիշում, որ ինքը հունգարացի է, եւ ինքն էյիշում: Մենք մեր մէջ իհարկէ Բենեդիկին հայ ենք ասում, երբեմն Բենօ ենք ասում, ասում ենք, որ դու շատ հայերից լաւ հայ ես, բայց դա չի նշանակում որ ինքը հայ դարձաւ:
    Մարդը մի կեանքի ընթացքում քանի՞ անգամ կարող է ինքնութիւն փոխել: Ես կարծում եմ որ ոչ մի անգամ: Ինքը կարող է դնել հիմքը՝ հրաժարելով լեզուից, մշակոյթից եւայլն, որից յետոյ իր սերունդների մօտ քիչ քիչ կը նուազի յիշողութիւնը, յետոյ ընդհանրապէս կը դադարի գոյութիւն ունենալուց: Ու որ ազգի որ հիմքը իրենց ապուպապը դրել է , այդ ազգի ներկայացուցիչ կը դառնան սերունդները ու իրենց այդպիսին էլ կը զգան: մենք հայերս այսպէս ենք ձուլուել:

    Reply
  12. Marine

    Ես հայ եմ Թուրք չեմ
    Հայաստանի ֆութպոլի ազգային հաւաքականի եւ Քրասնոտարի Քուպանի միջնապահ Արազ Օզպիլիս ռուսական պատկերասփռուած հարցազրոյցի մը ընթացքին, երբ ռուս հաղորդավարը իրեն հարցուցած է, թէ արդե՞ք ճիշդ է, որ ինք ազգութեամբ թուրք է, սակայն ունի հայկական արմատներ, որ իր մանկութիւնը անցուցած է Հոլանտայի մէջ, ան ըսած է ես հայ եմ, թուրք չեմ։ Թէեւ ծնած եմ Թուրքիոյ մէջ, սակայն ես հայ եմ եւ բնակութիւն հաստատած եմ Հոլանտայի մէջ։ Ես ազգութեամբ ինքզինքս միայն հայ կը նկատեմ։
    Քաղուած՝ Ազդակ օրաթերթէն, Ուրբաթ 12 Ապրիլ 2013

    Հիմա ի՞նչ կ՛ըսէլ, Արազ Օզպիլիսը հայ է թէ ոչ։ Թերեւս հայերէն խօսիլ ալ բնաւ չի գիտեր….
    Ըստ ինծի անշուշտ որ հայ է։

    Reply
  13. Marine

    Ouremn yete mege hay gezka paytz baymannerou peroumov che grtzatz hayeren sorvil, khosil yev noynisg haygagan shounchi bagase ounetzatz e, sagayn or me antratartzatz e yev gouze parepokhel gatzoutioune yes anor hay ge sebem.
    Jishd ayd badjarov ardou yerp Aztagi poste tri esel ouzetzi vor ayd marzign al inchbes inke gese hay e…

    Reply
  14. Արթուր Ղազարեան

    Ողջոյն բոլորին,

    Լինելով Սփիւռքում ապրող հայաստանցի եւ մի ժամանակ էլ Իսրայէլում ապրած եբրայախօս, պիտի ըսեմ, որ աչքիս առաջ հայերի եւ հրէաների դժուարին պատմութիւնն է: Այս տարիներու ընթացքին հասցրել եմ շփուել բազում մարդկանց հետ, կատարել սեփական դիտարկումներս, թէ որքանո՞վ են այդ մարդիկ հայ կամ հրեայ:

    Հայ համարուելու կռուանն այսօր էլ «հայերէն խօսելու չափանիշն է»: Եթէ մէկն ինձ մոտենայ եւ ասի, թէ հայ է, պիտի հաւատամ նրան: Եթէ նա իրեն հայ կը զգայ, ապա ես ո՞վ եմ այդ պարագայում ընդդիմանալու նրան: Ըստ էութեան, «Ո՞վ է հայը» հարցը այդքան էլ ճիշդ չէ կամ անիմաստ է: Այն շօշափում է ներկան: Բայց ինձ, ներկայից շատ աւելի շատ հետաքրքում է ապագան՝ ներկայի շարունակութիւնը, մեր ազգի յարատեւութիւնը: Ահա այստեղ է, որ հայերէնը գլխաւոր դերակատարն է: Հայերէն չիմացողն ինչքան էլ իրեն հայ զգայ (Ազնաւուր, Քրքորեան, Շեր, Աղասի, Քարդաշեան եւ այլն), միեւնոյն է նրա որդին, թոռը կամ 10-երորդ սերունդն այլեւս ոչ մէկ առընչութիւն է ունենալու հայութեան հետ:

    Ես այս վիճակը համեմատում եմ ատոմի կառուցուածքի (միջուկի շուրջը պտտուող ելեկտրոններ) կամ արեգակնային համակարգի (արեւի շուրջը պտտուող մոլորակներ) հետ: Արեգակին ամենամօտը գտնուող Մերկուրին հայերէն խօսացող հայն է: Միւս կողմից, ատոմի պարագայում ամենահեռու ելեկտրոնն էլ գուցէ իրեն «հայ» կը զգայ, բայց ամենաթոյլ իսկ ցնցումից պոկւում, հեռանում է միջուկից, ասել է, թէ հայկականութիւնից:

    Եթէ ամփոփելու լինեմ մտքերս, ապա ինձ մօտեցող եւ հայ ներկայացող իւրաքանչիւր մարդու ես գրկաբաց կ’ընդունեմ, բայց յաջորդ իսկ րոպէին պիտի հարցնեմ նրան. «Ո՞րն է այն երաշխիքը որ քո սերունդը եւս հայ կը մնայ»: Ինձ համար պատասխանն ակնյայտ է՝ խօսել հայերէն:

    Յ.Գ. Ինքս հայ եմ, թէ՛ լեզուով, թէ՛ մշակոյթով եւ թէ՛ կրօնով: Բայց եթէ այս թուարկուած 3-ից հայերէնը չկարողանամ փոխանցել, ուրեմն հայկականութիւնը մի սերունդի մօտ կը վերջանայ: Էլ չեմ խօսում, որ մեր կրօնն ու մշակոյթն առանց հայերէնի դժուար է պատկերացնել:

    Reply
  15. Մարօ Խաչատրեան

    Զրոյցը բաւականին հետաքրքրական է եւ տարողունակ:Որքան էլ կարծիքներ յայտնենք, կարծում եմ, չենք կարողանայ յանգել ճիշդ պատասխանին: Որովհետեւ պարզապէս անպատասխանելի հարց է, թէեւ, կրկնեմ, շատ հետաքրքրական է, մտորումների տեղիք տուող: Ինքս հակուած եմ լեզուակիր-հայի տարբերակին, բայց ընդունեցի բոլոր տեսակէտները:

    Օրեր առաջ մի ֆրանսիացու հետ ծանօթացայ, երբ իմացաւ՝ հայ եմ, ոգեւորուած բացականչեց՝ ես էլ հայ եմ:Երբ ես էլ, նոյնչափ ոգեւորուած, փորձեցի հայերէն խօսել, անմիջապէս ասաց՝ հայերէն չգիտեմ, մայրս ֆրանսացի է: Մէկ այլ մարդու անուան եւ մանկանուան մէջ, ինչպէս վերեւում Անգէտիկն է գրել,”գոռում էր” հայկականութիւնը, հարցրի՝ հա՞յ էք, պատասխանեց.”Հայ չեմ, բայց չգիտես ինչու իմ շրջապատի բոլոր հայերը պնդում են, որ ես հայ եմ:Միգուցէ գաղթականի որդի եմ, դրա համար են այդպէս ասում, բայց մեր ընտանիքում երբեւէ նման բան չեմ լսել: Այնուամենայնիւ, շատ-շատ եմ սիրում հայերին, իմ բոլոր ընկերները հայեր են: Աստուած պահպանի հայ ժողովրդին”: Հիմա ինձ մեղադրում եմ, որ այդ մարդուն չասացի՝ խենթ, որ այդպէս սիրում ես հայերին, արեանդ կանչով ես սիրում, դու հայ ես, իսկական հայ…

    Մեր սիրելի Բենեդեկին էլ ասեմ՝ դու հայ չես, դու հայասէր ես: Քո հայասիրութիւնը աւելին է, քան որոշ մարդկանց հայ լինելու հանգամանքը: Պիտի խոնարհուեմ քո առջեւ, որ այդպէս վարժ խօսում եւ գրում ես հայերէն, թերեւս դու օրինակ դառնաս շատ հայերի համար, որ մոռացել են իրենց ինքնութիւնը:

    Մայքլ Առլէն-Աւագն ասում էր՝ հայ լինելը …անէծք է: Օշականի, Համաստեղի, Արամ Հայկազի համար հայ լինելը օրհնանք էր ու հպարտութիւն, Սարոյեանն ասում էր՝ ամէն մարդ քիչ մը հայ է…Իսկ ամէն անծանօթի մէջ հայ փնտռելու մեր հայկական սովորութիւնը թերեւս գալիս է հենց Սարոյեանից…

    Reply
  16. Աննա Գեւորգյան

    Ինչ հաճելի բանավեճ է:)
    Մի քանի ամիս է, ինչ սեղանիս գիրքն է` Կ.Զարյանի ”Անցորդը և իր ճամփան”:
    Զարյանի տողերից մեկում ”Հայաստան դարձած հողամաս” արտահայտությունն ինձ շատ հուզեց: Երևի նա չէր էլ պատկերացնի, որ շուրջ մեկ դար հետո դա նույնքան արդիական կհնչի: Այսօր, ինձ առավել շատ հուզում է, հենց այդ ”հողամասի” իրական կարգավիճակը: Բայց դա առանձին բանավեճի թեմա է…
    Իհարկե, հայերեն խոսելն այսօր գեր առաջնային խնդիր է: Բայց ազգային ինքնությունը զգալու համար բավարար չէ: Ես, օրինակի համար, շատ եմ սիրում թե’ պարսկերենը, պարսից գրականությունը, պոեզիան, և’ թե նրանց ժողովրդական երաժշտությունը: Ավտոմեքենայի մասերի անվանումները հայերեն չգիտեմ,բայց պարսկերեն գիտեմ, քանի որ էնտեղ եմ վարել սովորել:)
    Ես Հայր Մէր-ն էլ գիտեմ պարսկերեն, պատրաստում եմ պարսկական կերակուրներ և այլն… Երբևէ չեմ պատկերացնում, որ մի օր կուզեմ պարսիկ դառնալ կամ գոնե այդպիսի միտում կունենամ: Ինչ է, հիմա ինձ պարսիկները պիտի պարսի՞կ համարեն, իհարկե` ոչ:
    Բենեդիկին անձամբ եմ ճանաչում և սիրում եմ ”խենթուկ” Բենեդիկին: Երբ պիտի Հունգարիա մեկնեի, հանդիպեցինք, զրույցի բռնվեցինք հայ հոգևոր երաժշտության և Կոմիտասի արած գործի շուրջ: Դրա մեջ վատ բան չկա, որ ասենք, թե նա հայ չէ: Այո, հայասեր է, հայերեն լեզուն գուրգուրանքով սիրող, հայ իրականության մեջ առկա խնդիրների հանդեպ սրտացավ ու անհանգիստ, հունգարացի-հայ է: Կուսական ազգությունն անշուշտ` հունգարացի է:)
    Հենց միայն այն, որ մի քանի հայերով, էսպիսի թեմայի շուրջ հավաքվել եք ու անհանգիստ եք`դա ինձ ուժ է տալիս հավատալու, որ ”Հայաստան դարձած հողամասը” արդեն երկիր է:

    Reply
  17. Tro

    Այս հարցումին պատասխանը մէկ է՝ այն անձը որուն ծնողքը հայ է ինքն ալ ինքնաբերաբար հայ կը ծնի: Ինչ որ մարդիկ իրենք իրենց իրաւունք կու տան որոշելու ով հայ է ով ոչ շատ սխալ է եւ աւելի գէշ կ՛ազդէ այն մարդոց վրայ որոնք տարբեր պատճառներով չեն կրցած պահպանել իրենց լեզուն:
    Մոնթէին օրինակը եւ Պրն Վաչէին կարծիքը ամէնէ մօտն են այսօրուայ աշխարհին …

    Reply
  18. վարդան

    “Եվ այսպես ես դարձա ավելի շատ հայ, քան որևէ մեկն իմ ընտանիքում: Մայրս միշտ ապրել էր՝ տատիս պես ամաչելով իր ինքնության համար: Ես հայկական արմատներովս սկսեցի հետաքրքրվել, երբ մահացավ պապս: Հետաքրքրությունս ինձ դրդում էր տատիս տալ այնպիսի հարցեր, որոնց պատասխանը երբեք որևէ պատանի չէր ստանա… Ես գիտեի, թե իմ ընտանիքն ինչպես է խոսում իր մասնագիտական հաջողությունների, մասնավոր կաթոլիկ դպրոցում իմ մոր ստացած կրթության մասին և այդ ամենին իմ տատն ու պապը հասել էին՝ պարզապես թաղելով իրենց ինքնությունը…” – Լրիւ յօդուածը կարդացէք այստեղ

    http://www.armenianweekly.com/2013/04/18/dubouis-revoking-denial-of-pride/

    Reply
  19. Վիգէն Ֆ.

    Անշուշտ քանի որ այս ամէնը հայերէնով կը կատարուի, ի սկզբանէ զանց առած էք ու այս այլապէս չափազանց հետաքրքրական զրոյցէն հեռու պահած էք հայերէն տառերուն ոչ քաջածանօթ «հայերը»… ափսոս

    Reply
    1. Վիգէն Ֆ.

      Ouremn, vorbeszi yeridasart spurkahayern al masnagtsin ais kennargoumin, tsevov me hravirenk zirenk al, terevs ladinadar hayerenov gam ankleren ardahaidevelou…

      Reply
  20. Վարդան Մատթէոսեան

    Ոչ-հայախօս կամ ոչ-հայագիր երիտասարդ սփիւռքահայերը հարիւրաւոր նման զրոյցներու մասնակցած են, կամ առանձին յօդուածներ գրած, զորս կարելի է գտնել համացանցի մէջ թէ այլուր։ Ուստի, անոնց բացակայութիւնը այս զրոյցէն, թէեւ ակամայ, մեծ կորուստ մը չէ։ Կը կաըծեմ, որ այս շահեկան խօսակցութիւնը, առաջին հերթին, անհրաժեշտ է հայերէն իմացողներուն համար, որոնք յաճախ հայը = հայերէն բացարձակ հաւասարումէն անդին չեն անցնիր։ Ուրախալի է նկատել, որ հոս արտայայտուած տարաբնոյթ կարծիքներուն միտումը այդպիսին չէ։

    Reply
    1. Վիգէն Ֆ.

      Չէի անդրադարձած որ այս զրոյցին նպատակը հաւաքական բուժումի աշխատանք մըն է ուղղուած այն հայերուն որոնց համար լեզուին չտիրապետելը համազօր է ոչ հայ ըլլալու…
      Անկէ անկախ կը բաժնեմ ձեր ըսածը՝ հայ ըլլալը ընտրութիւն մըն է, կը զգաս, կը տագնապիս, կը մասնակցիս, կը ճնշուիս, կը շպրտուիս մէկդի բայց կրկին կը փարիս այդ հայութեան..

      Reply
  21. Վարդան Մատթէոսեան

    Իմ ծնողս հայ են, իմ մայրենի լեզուս եղած է հայերէնը, հայկական երկրորդական վարժարան աւարտած եմ, եւ այլն։ Եթէ որոշէի հայ չըլլալ՝ 9 տարեկանիս կամ 18 տարեկանիս, կամ նոյնիսկ անկէ ետք, ո՛չ հայ ծնողներէ ծնիլս, ո՛չ մայրենի լեզուիս հայերէնը ըլլալը եւ ո՛չ ալ հայկական վարժարան աւարտած ըլլալս զիս կը պահէին հայութեան մէջ։ Հետեւաբար, հայ չենք ծնիր, հայ կ՚ըլլանք։ Իսկ հայ ըլլալու համար, հայախօս ըլլալը չի բաւեր։ Հայութեամբ լեցուն հայախօսներու կողքին, տեսած ենք թէ՛ հայութենէ զրկուած հայախօսներ եւ թէ՛ հայախօսութենէ զրկուած հայեր։ Մէկ խօսքով՝ նախորդ մեկնաբանութեանս մէջ ակնարկուած հայը = հայերէն բացարձակ հաւասարումը, Եղիշէ Չարենցի խօսքով, թերեւս «ուղեղային մորմոք. սրտի հիւանդութիւն» է։ Կ՚արժէ շարունակել խորհրդածութիւնը այս մասին։

    Reply
  22. Վարդան Մկրտիչեան

    “Ո՞Վ Է ՀԱՅԸ”
    Իմ կարծիքով ազգային ԱՐԺԱՆԱՊԱՏՒՈՒԹԵԱՆ գիտակցութիւն ունեցողն է…

    Reply

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *